جامعه متوهم

جامعه­ متوهم

(مصاحبۀ بیژن عبدالکریمی با نشریة سوره، منتشر شده 72- 73، آذر و دی ماه 1392، صص 271- 273)

ـ تاریخ ایرانی در دوره‌ی جدید در مواجهه با تاریخ غرب چه امکان‌هایی داشت و ما چه مواجهات دیگری می‌توانستیم داشته باشیم؟

عبدالکریمی: این پرسش بر اساس عقلی انتزاعی و غیرتاریخی صورت گرفته است. در واقع، معنای این پرسش این است که در فضایی ذهنی و غیرتاریخی ما به لحاظ عقلی و منطقی از چه امکاناتی در مواجهه با غرب برخوردار هستیم. آنگاه باز هم بر اساس عقلی انتزاعی، غیرانضمامی و غیرتاریخی می­توانیم بگوییم در مواجهه با غرب ما از سه امکان ذهنی و منطقی برخوردار بوده و هستیم: ۱. انکار تام و تمام غرب و روند مدرنیته ۲. پذیرش کورکورانه و مقلدانة تام و تمام غرب و روند مدرنیته ۳. مواجهة متفکرانه و انتقادی با غرب و مدرنیته در طیف­هایی بسیار گوناگون و متکثر.

ادامه نوشته

مبارزه دن‌کیشوت‌وار با علوم انسانی جدید

مبارزه دن‌کیشوت‌وار با علوم انسانی جدید: از «حیات علمی» تا «مسأله روش»

منتشرشده در نشریه گفتمان الگو (دوماهنامه الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت)، شماره ۱، دی ۱۳۹۲، صص ۳۷ تا ۳۹

۱. ما در سنت تاریخی خود علوم انسانی در معنا و مفهوم جدید آن نداشته­‌ایم.

عقلانیت علمی به طور کلی و علوم انسانی جدید، به منزلۀ بخشی از عقلانیت علمی، به‌هیچ‌وجه در سنت تاریخی ما شکل نگرفته است و ما با عقلانیت علمی و علوم انسانی تجربی جدید تا حدود بسیار زیادی بیگانه‌ایم. به همین دلیل است که ما شاهد ظهور تئوری‌ها و پژوهش‌های اصیل علمی در دیار خویش نیستیم.

مهم‌ترین عامل و بنیادی‌ترین دلیل تاریخی عدم ظهور عقلانیت علمی و عدم تکوین علوم انسانی در معنای جدید در دیار خودمان را باید عدم رشد و عدم به تمامیت رسیدن عقلانیت متافیزیکی در سنت تفکر اسلامی دانست. علم جدید تنها در سنت تاریخی متافیزیک یونانی ظهور کرده است و  در هیچ یک از سنت‌های نظری تاریخی دیگر، از جمله در سنت نظری تاریخی خود ما، علم به معنا و مفهومی که در غرب ظهور پیدا کرده، شکل نگرفته است. البته در میان اقوام و سنت‌های تاریخی دیگر، مثل چینیان، مصری‌ها و هندی‌ها و سنت­های نظری و تاریخی آنان علوم به معانی دیگری وجود داشته‌اند، اما علم به مفهومی که ما از «علم تجربی جدید» و رابطه خاصی که میان انسان یا سوبژة مدرن با جهان به منزلۀ ابژه شکل گرفت و اینکه انسان توانست طبیعت را به منزلۀ ابژۀ عقل و ارادة خود فهم کند، در میان هیچ­یک از آن اقوام و فرهنگ‌ها و تمدن‌های آنان وجود نداشته است. کانت برای توصیف سرشت علم مدرن در کتاب «نقد عقل محض» مثالی می‌زند و می‌گوید تا قبل از ظهور علم جدید، بشر به مانند کودکی بود که تاتی، تاتی می‌کرد و ریسمان هدایتش را طبیعت به دست گرفته بود، اما بشر دورة جدید، دیگر نه همچون یک کودک بلکه در مقام قاضی یا دادستانی است که گلوی طبیعت را می‌فشارد و از آن پاسخ‌های پرسش­های خودش را می‌طلبد. یک چنین تحولی، یعنی ابژه کردن طبیعت، انسان و جامعه و پژوهش تجربی دربارة آنها بر اساس طرح­های از پیش تعیین­شده صرفاً در علم جدید و با علم جدید غربی و نه در هیچ­یک از فرهنگ­ها و تمدن­های غیرغربی شکل گرفت. لذا، در سنت تاریخی ما نیز، همچون همة سنت­های تاریخی غیرغربی، علوم جدید به طور کلی و علوم انسانی در معنا و مفهوم جدید آن وجود نداشته است. این سخن به این معنا نیست که ما هیچ­گونه شناختی از جهان، طبیعت و انسان نداشته­ایم و ما فرضاً فاقد طبیعیات یا علم­النفس یا شیوه­های دیگری از شناخت جهان و انسان بوده­ایم یا دستاوردهای حِکمی و عرفانی و دینی ما بی­ارزش بوده است. همة سخن در این است که هیچ­یک از این شیوه­های شناسایی، به طور کلی، با علوم جدید و علوم انسانی جدید به اعتبار مفروضات متافیزیکی و نیز روش­های­شان از اساس متفاوت بوده­اند.

ادامه نوشته

سنت، تئولوژی و تفکر (نقدی بر کتاب «تأملی در فلسفه تاریخ عقل»)

طرح کلی و پیشین این مقاله نخستین­‌بار در جلسه نقد و بررسی کتاب تأملی در فلسفۀ تاریخ عقل، مورخ 17/9/1392 در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه شهید بهشتی و در حضور خود مؤلف، دکتر نصرالله حکمت ارائه گردید. دکتر رسول رسولی­‌پور و دکتر سید محمد­حسن آیت­الله­‌زاده از دیگر میهمانان جلسه و و ناقدان کتاب بودند. مقاله را از اینجا دریافت کنید.

برنامه «ورزش از نگاه دو»

دکتر عبدالکریمی فردا (جمعه) در برنامه «ورزش از نگاه دو» با موضوع اخلاق در ورزش که ساعت هشت و نیم شب از شبکه دو پخش می‌شود، حضور می‌یابد.

جلسه نقد کتاب «تأملی در فلسفه تاریخ عقل»

جلسه نقد کتاب «تأملی در فلسفه تاریخ عقل» با حضور دکتر نصرالله حکمت، دکتر رسول رسولی‌پور، دکتر حسن آیت‌الله‌زاده شیرازی و دکتر بیژن عبدالکریمی برگزار شد. فایل صوتی این جلسه را از اینجا دریافت کنید.

جلسه نقد کتاب «تأملی در فلسفه تاریخ عقل»

به مرحله تولید اندیشه نرسیده‌ایم (گفتگوی روزنامه اعتماد با دکتر عبدالکریمی)

گفتگوی روزنامه اعتماد با دکتر عبدالکریمی درباره کتاب «هایدگر در ایران» را اینجا بخوانید.

فردید به روایت بیژن عبدالکریمی

گفتگوی خبرآنلاین با دکتر عبدالکریمی درباره سید احمد فردید را اینجا بخوانید.

آیا گذر از تئولوژی به اونتولوژی امکان‌پذیر است؟ (بحثی درباره سرشت فلسفه اسلامی)

جمعي از طلاب و دانشجويان دانشگاه مفيد قم، در آذرماه ۱۳۸۷ در نشستي با دکتر بیژن عبدالکریمی و دکتر حسن چاوشی، یکی از اعضای هیئت علمی گروه فلسفه آن دانشگاه و عضو هیئت علمی بنیاد علوم وحیانی معارج (پژوهشکده اسراء)، به بهانة انتشار کتاب «ما و جهان نيچه­‌اي»، پرسش­‌هايي مطرح کردند، تا از يکسو مضمون يکي از مقالات اين کتاب، با عنوان «گذر از تئولوژي به اونتولوژي (ضرورت تغيير پارادايم تفکر)» روشن گردد و از سوي ديگر نسبت ميان تئولوژي و فلسفه اسلامي در افق روشن­تري مورد تأمل و تدقيق قرار گيرد. متن پياده شده و اصلاح­‌شده این جلسه پرسش و پاسخ را از اینجا دریافت کنید.

گفت‌و‌گویی میان دو سنت فلسفی تحلیلی و قارّه‌ای

نوشته­‌ای از بیژن عبدالکریمی با عنوان «تأملي بر تاريخ‌سازي‌هاي تئولوژيک»، به همراه نقدی از دکتر میرسعید موسوی کریمی، استادیار گروه فلسفه در دانشگاه مفید، بر این مقاله با عنوان «“کدام تئولوژی؟ کدام تاریخ؟” (نقدي بر مقالۀ “تأملي بر تاريخ‌سازي‌هاي تئولوژيک”») در نامه مفید، سال یازدهم، شماره ۷۴، (نامه فلسفی، جلد ۵)، آبان ۱۳۸۸، منتشر شد. این دو مقاله و پاسخ به نقد دکتر موسوی که می‌توان آنها را گفتگویی بین فلسفه تحلیلی و فلسفه قاره‌ای دانست، از طریق لینک‌های زیر قابل دریافت هستند:

گفتگویی میان دو سنت فلسفی تحلیلی و قاره‌ای (پاسخ به مقاله «کدام تئولوژی؟ کدام تاریخ؟»)

کدام تئولوژی؟ کدام تاریخ؟ نوشته دکتر میرسعید موسوی

تأملی بر تاریخ‌سازی‌های تئولوژیک

مناظره درباره روشنفکری

متن مناظره دکتر حمید پارسانیا و دکتر بیژن عبدالکریمی درباره مفهوم «روشنفکری» را از اینجا دریافت کنید.

فایل صوتی قسمت اول برنامه زاویه با موضوع «ما و مدرنیته به روایت شریعتی»

فایل صوتی مناظره دکتر عبدالحسین خسروپناه و دکتر بیژن عبدالکریمی در برنامه زاویه را از اینجا دریافت کنید.

همچنین فایل صوتی مناظره مذکور را می توانید از «سایت برنامه زاویه» و از آدرس زیر دریافت کنید:

http://media.iribtv.ir/Audios/AudioGallery/agc20120311125544/ac20130620163608.mp3

ما و مدرنیته به روایت شریعتی

این نوشته متن کامل پاسخ­های دکتر عبدالکریمی به پرسش­هایی است که از سوی کارشناسان برنامه تلویزیونی «مجله فرهنگی زاویه» برای مناظره‌­ای تلویزیونی در همین برنامه، به تاریخ چهارشنبه ۱۳۹۲/۳/۲۹، با عنوان «ما و مدرنیته به روایت شریعتی» تعیین شده بود. حجت‌­الاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه، میهمان و طرف دیگر مناظره در این برنامه بودند.

ـ درک و دریافت شریعتی از مدرنیته، چقدر دقیق، غیررمانتیک و غیرتقلیل­گرایانه بود؟

ـ برخلاف آن چه ظاهر این پرسش نشان می­دهد، به اعتقاد من و بر اساس تحلیلی که صورت خواهم داد، معنای این پرسش کاملاً روشن نیست. به تعبیر ساده­تر، این پرسش چندین معنا دارد یا متشکل از  چند پرسش است که خود را در شکل پرسش واحدی نمایان می­کند، در حالی که به هیچ­وجه سؤالی ساده و با معنا و مضمونی واحد نیست. برای این که این پرسش معنای روشن خود را پیدا کند و نیز برای روشن شدن افقی که پاسخ پرسش باید در آن افق جستجو شود، ناچارم خیلی سریع به طرح یکی، دو مبنای معرفت­شناسانه بپردازم.

مقدمه اولم در این بحث این است: فهم یک کنش است. فهمیدن خود یک کنش و یک فعل است و میان کنش یا فعل با نظر، شناخت و فهم مرز مشخصی وجود ندارد، همان­گونه که میان «اراده و فاهمه»، میان «خواستن و دانستن»، میان «فهم و تفسیر»، و میان «دانش و ارزش» مرز آشکاری وجود ندارد. لذا، فاهمه هیچ­گاه از اراده جدا نیست. بر اساس این مبنای معرفت­شناسانه، باید گفته شود هر گونه فهم یا دانستنی، مبتنی بر نوعی خواستن است، و هر خواستنی، مبتنی بر نوعی فهم و دانستن. همچنین، هر فهمی نوعی تفسیر و هر تفسیری نوعی فهم است؛ هر دانشی با ارزشی قرین است و هر ارزشی با نوعی دانش.

ادامه نوشته

برنامه زاویه با حضور دکتر عبدالحسین خسروپناه و دکتر بیژن عبدالکریمی

دکتر عبدالحسین خسروپناه و دکتر بیژن عبدالکریمی چهارشنبه‌شب در برنامه زاویه حضور خواهند یافت. موضوع این برنامه، «ما و مدرنیته به روایت شریعتی» است. برنامه زاویه چهارشنبه‌شب ساعت بیست و چهل و پنج دقیقه از شبکه چهار پخش خواهد شد.

خواهشمند است، دوستان به خصوص خبرنگاران و دیگر اصحاب رسانه، در ضبط برنامه، به بحث گذاردن مباحث مطروحه، و انتقال همدلانه یا حتی نقادانه آنها به جامعه ما را یاری دهند. در غیر این صورت، تلاشهای دکتر عبدالکریمی به منظور طرح جدی ترین مطالب در سطح رسانه های جمعی بی اثر و بی فایده خواهد ماند. 

رأی‌های خاموش! به خاطر نجات ایران به صدا درآیید

مقاله زیر نوشته دردمندانه‌ای از دکتر بیژن عبدالکریمی است که می‌کوشد به خاطر نجات کشور و ممانعت از هر چه وخیم‌تر شدن اوضاع «رأی های خاموش» را به صدا درآورد. این مقاله در روزنامه بهار روز یکشنبه مورخ ۱۳۹۲/۳/۱۹ منتشر شد.

در سراسر کشور، و حتی در فراسوی مرزها، این پرسش طنین‌افکن است: «این روزها وظیفه ما در قبال سرنوشت کشور، و شاید هم نه سرنوشت کشور، بلکه صرفاً سرنوشت خویش و خانوادة خویش، در شرایط و وضعیت بحرانی و بسیار غامض و پیچیده کنونی چیست؟» پاسخ‌های از پیش تعیین شده، آن‌گونه که قدرتمندان کشور و نیروها و رسانه‌های وابسته به آنها، رقم می‌زنند، کاملاً مشخص است. هر یک از نامزدهای ریاست جمهوری که نمایندگی بخشی از جریانات سیاسی کشور را بر عهده دارند، درصدی پایین، و نه رأی قاطبة ملت، را به خود اختصاص خواهند داد. اما جریانی که در شرایط کنونی عمده‌ترین و سرنوشت‌سازترین بخش آراء را داراست، رأی‌های خاموشی است که به نشانة اعتراض به وضعیت کنونی، سکوت و خاموشی را برگزیده‌اند. مخاطب این نوشته روشنفکران و نیز رأی‌های خاموشی است که مروج نظریة سکوت در انتخابات هستند. هدف این نوشته بازداشتن آنان از مرتکب شدن به بزرگترین اشتباه سیاسی و تاریخی‌شان است. دلایل این گروه برای دعوت به انفعال توده‌های وسیع مردم و خاموش ماندن‌شان چنین است:

۱.  با رد گستردة صلاحیت‌ها، ساختار انتخابات، به‌هیچ‌وجه دیگر دمکراتیک، آزادانه و عادلانه نیست.

۲.  ساختار انتخابات دوری است.

۳.  ما خشمگینان و معترضان به وضعیت کنونی به‌هیچ‌وجه دارای نهادهای مناسب به منظور امکان نظارت بر آراءمان و مطالبة حقوق‌مان نیستیم. ناظران بر صحت انتخابات همان دستگاه اجراکننده‌ای است که از اساس ما با آن مسأله داریم.

۴.  هر رأی ما به معنای تأیید ساختار قدرت سیاسی کنونی بوده، از جانب این ساختار به منزلة تأیید خویش مصادره خواهد شد.

ادامه نوشته

تأملی بر تاریخ‌سازی‌های تئولوژیک

مقاله «تأملی بر تاریخ‌سازی‌های تئولوژیک» را از اینجا دریافت کنید. 

مطهری و پروژه عقلانی‌سازی دین (۲) (گزارش برنامه زاویه)

گزارش دومین برنامه زاویه با موضوع مطهری و عقلانی‌سازی دین را از اینجا دریافت کنید.

مطهری و پروژه عقلانی‌سازی دین (۱) (گزارش برنامه زاویه)

گزارش برنامه زاویه با موضوع مطهری را از اینجا دریافت کنید.

حضور در برنامه کارنامه (شبکه چهار )

نقد و بررسی کتاب «اخلاق در عصر مدرن»، اثر جدید دکتر رضا داوری در برنامه کارنامه (شبکه چهار)

با حضور دکتر حسین کلباسی اشتری و دکتر بیژن عبدالکریمی

دوشنبه ششم خرداد، ساعت ۲۱

به نظر می‌رسد این برنامه، متفاوت، دیدنی و قابل توجه باشد.

تضمن سیاسی حکمت تاریخ در اندیشه احمد فردید

فایل صوتی جلسه دفاع از رساله دکتری آقای محرم طاهرخانی تحت عنوان «تضمن سیاسی حکمت تاریخ در اندیشه احمد فردید» را از دو لینک زیر دریافت کنید:

ارائه اولیه مطالب توسط آقای طاهرخانی

نقدهای بیژن عبدالکریمی در مقام داور

نقدی بر قرائت پست‌مدرن از شریعتی

این مقاله نقدی‌ست بر یکی از کتاب‌های محمدامین قانعی راد تحت عنوان «تبارشناسی عقلانیت مدرن».

رهبری تمدنی و نه رهبری سیاسی (پاسخ به عبدالکریم سروش) (ادامه)

2. دلايل ارائه شده براي اثبات ادعاي دوم مبني بر اينكه «داوري صلاحيت راهنمايي رساله­هاي دانشجويي يا حتي نوشتن كتاب را نداشته است»: به نظر مي­رسد همة ادّله جنابعالي در اين خصوص با توجه به مرقومه اخيرتان را بتوان تحت چند دليل تلخيص كرد: 1. 2. دليل اول: فرموده­ايد: «ناگهان خبردار شدیم، رساله‌ای در گروه فلسفه، تحت راهنمایی دکتر رضا داوری و دکتر احمد احمدی تهیه شده و نمره قبولی گرفته که موضوعش نقد منطق جدید است. خواندن رساله چیزی جز بهت و تأسف به‌بار نیاورد. ... راهنمایان که نه مقدمات منطق جدید می‌دانستند و نه پوپر را خوانده بودند، از فرط شهوت وغضب، مهر تصویب بر رساله‌ای زدند که ننگ تاریخ فلسفه در ایران و دانشگاه تهران است». بحث: آقاي دكتر سروش! من نه اين رساله را ديده­ام و نه خواهانم در برابر اين نقد شما از كسي دفاع كنم؛ و يقين دارم چه در خصوص اين رساله خاص حق با شما باشد و چه نباشد، رساله­هاي دانشگاهي بسيار زيادي را مي­توان يافت كه نه فقط ننگ تاريخ فلسفه بلكه ننگ تاريخ رشته­هاي ديگري چون حقوق، جامعه­شناسي، علوم سياسي، كتابداري، علوم قرآني و حديث، و ... چه بسا رشته­هاي تحصيلي فني و مهندسي و پزشكي و ... هم در ايران و هم در بسياري از جوامع ديگر شبيه جامعة ما، همچون پاكستان، هند، افغانستان، تاجيكستان، كشورهاي آفريقايي و آمريكاي لاتين و ... باشند. 

ادامه نوشته

رهبری تمدنی و نه رهبری سیاسی (در پاسخ به نامه سروش به داوری)

دكتر عبدالكريم سروش، نوشته‌­اي را با عنوان «بیا کاین داوری­ها را به نزد داور اندازیم» در تاريخ ۲۳ آبان ۱۳۹۱ انتشار داد و در آن به مذمت دکتر رضا داوری پرداخت. بیژن عبدالکریمی در پاسخ مقاله‌ای تحت عنوان «رهبری تمدنی و نه رهبری سیاسی» نگاشته‌است. (مشاهده نسخه کامل مقاله)

مقدمه

از صداي سخن عشق نديدم خوش­تر      يادگاري كه در اين گنبد دوّار بماند

استاد عزيز و بزرگوارم، جناب آقاي دكتر عبدالكريم سروش، نوشته­اي را با عنوان «بیا کاین داوری­ها را به نزد داور اندازیم» در تاريخ ۹۱/۸/۲۳ انتشار دادند. به گفتة ايشان «این یادداشت به مناسبت روزجهانی فلسفه، به مأموریت جدید پوپرستیزان در ایران می پردازد»، و مراد ايشان از پوپرستيزان نيز عمدتاً، يكي ديگر از اساتيد عزيز و بزرگوار كشور، يعني جناب دكتر رضا داوري اردكاني بوده است. خواندن اين نامه نه فقط راقم اين سطور، بلكه بسياري از دوستان ديگر را نيز محزون ساخت، تو گويي به تعبير بزرگي ديگر از ديارمان «روزگار ما روزگار تلاش براي تلاشي است». بر خود واجب ديدم كه اندكي به استاد بزرگوارم درس پس دهم، با اين اميد كه ايشان اين جسارت را بر من بخشيده، آن را حمل بر عدم رعايت مراتب و منزلت­ناشناسي بنده نكنند و مرا مصداقي از اين حكم ندانند كه «هر كه رعايت مراتب نكند، زنديق است».

ادامه نوشته

درباره اندیشه‌های مطهری

این مقاله گزارشی است از بحث‌های بیژن عبدالکریمی در باب اندیشه‌های مطهری در برنامه عصر گفتگو

پرسش از رابطة میان «گذر از نیهیلیسم» و «فاشیسم»

این مقاله در پاسخ به گفتگوی سیاش جمادی با حسین قوام منتشر شد که در آن سیاوش جمادی به بیان رابطة تفکر هایدگر با فاشیسم و نازیسم می‌پردازد.